Disediakan oleh: Prof. Madya Dr. Nurul Shazini Ramli
Jabatan Sains Makanan
Fakulti Sains dan Teknologi Makanan, Universiti Putra Malaysia (UPM)

Pengenalan

Dalam beberapa tahun kebelakangan ini, pengguna di seluruh dunia semakin mementingkan kesihatan. Mereka mula beralih daripada minuman tinggi gula seperti minuman ringan berkarbonat, minuman tenaga dan jus buah bergula. Minuman konvensional ini telah dikaitkan dengan obesiti, diabetes melitus dan penyakit kardiovaskular. Sebagai alternatif, minuman berfungsi hasil penapaian seperti kombucha semakin mendapat perhatian. Hal ini bukan sahaja disebabkan oleh rasanya yang masam segar dan sedikit bergas, tetapi juga kerana semakin banyak bukti saintifik yang menyokong manfaatnya terhadap kesihatan.

Apakah Kombucha?

Kombucha ialah minuman teh tertapai yang berasal dari Asia dan mempunyai sejarah lebih daripada 2,000 tahun. Kini, kombucha diiktiraf di seluruh dunia sebagai minuman berfungsi yang unik dengan pelbagai sifat terapeutik, termasuk aktiviti antimikrob, antioksidan, antikanser, antidiabetik dan perlindungan hati. Kombucha disediakan melalui proses penapaian teh hitam bergula, atau teh lain seperti teh hijau dan teh oolong, menggunakan Kultur Simbiotik Bakteria dan Yis, yang lebih dikenali sebagai SCOBY. Penyediaan biasa melibatkan pelarutan kira-kira 5 g teh dan gula dalam 1 liter air, diikuti dengan penambahan kultur pemula SCOBY. Dalam keadaan aerob, proses penapaian berlangsung selama 7 hingga 10 hari. Sepanjang tempoh ini, SCOBY memetabolismekan gula dan menghasilkan campuran kompleks sebatian bermanfaat. Minuman yang terhasil mempunyai rasa sedikit manis, masam dan berkarbonat ringan, dengan pH sekitar 3 hingga 3.5. Ciri sensorinya yang menyegarkan dan berasid secara menyenangkan menjadikan kombucha sebagai alternatif yang menarik kepada minuman ringan konvensional, khususnya bagi pengguna yang mementingkan kesihatan.

 

 Rajah 1: Gambar rajah ramuan dan prosedur penyediaan kombucha tanpa perisa.

Komposisi Kimia Kombucha

Manfaat kombucha terhadap kesihatan berkait rapat dengan komposisi kimianya yang kaya dan pelbagai, termasuk:

Asid Organik: Asid asetik, asid laktik dan asid glukonik merupakan asid organik utama dalam kombucha. Asid-asid ini menyumbang kepada ciri keasidan kombucha serta aktiviti antimikrobnya. Asid glukuronik pula merupakan komponen penting kerana berupaya mengikat toksin di dalam hati dan membantu proses penyingkirannya melalui buah pinggang dan usus.

• Vitamin: Kombucha mengandungi vitamin B kompleks seperti B1, B2, B3, B6 dan B12, serta vitamin C. Kehadiran vitamin B12 adalah penting dari sudut pemakanan, khususnya kerana vitamin ini biasanya kurang terdapat dalam diet berasaskan tumbuhan. Kandungan vitamin C juga meningkat semasa proses penapaian.
• Asid Amino: Kombucha mengandungi asid amino perlu dan tidak perlu, termasuk lisina, valina, leusina, isoleusina, tirosina dan fenilalanina. Asid amino bebas ini terlibat dalam pelbagai proses biologi yang menyokong kesihatan.
• Enzim: Kombucha mengandungi enzim seperti amilase, laktase dan invertase, juga dikenali sebagai beta-fruktofuranosidase. Enzim-enzim ini membantu pemecahan gula dan meningkatkan kecekapan pencernaan.
• Polifenol dan Antioksidan: Proses penapaian meningkatkan kandungan polifenol dalam kombucha, menjadikannya mempunyai aktiviti antioksidan yang lebih tinggi berbanding teh hitam atau teh hijau yang tidak ditapai. Kombucha juga mengandungi vitamin C, vitamin E dan beta-karotena.

 

Manfaat Kesihatan Kombucha

Kajian saintifik telah melaporkan pelbagai manfaat kesihatan yang dikaitkan dengan pengambilan kombucha.

1. Perlindungan Antioksidan

Proses penapaian menghasilkan sebatian antioksidan berjisim molekul rendah daripada polifenol. Pengambilan kombucha secara berkala dicadangkan dapat membantu melawan penyakit kronik yang berpunca daripada tekanan oksidatif, seperti penyakit kardiovaskular dan neurodegenerasi.

2. Aktiviti Antimikrob

Kombucha menunjukkan aktiviti antimikrob berspektrum luas terhadap bakteria patogen, termasuk Helicobacter pyloriyang dikaitkan dengan ulser gastrik, Escherichia coli, Staphylococcus spp., Salmonella spp. dan Shigella. Kesan ini terutamanya disumbangkan oleh kandungan asid organik, pH yang rendah serta metabolit yang dihasilkan oleh SCOBY.

3. Sifat Probiotik dan Prebiotik

Kombucha berfungsi sebagai minuman probiotik dan prebiotik. SCOBY mengandungi mikroorganisma bermanfaat daripada genus seperti Lactobacillus, Bifidobacterium, Gluconobacter, Acetobacter dan Saccharomyces. Mikroorganisma ini membantu menyokong mikrobiota usus, memperbaik pencernaan, menguatkan sistem imun dan berpotensi mengurangkan keresahan serta kemurungan.

4. Perlindungan Hati dan Penyahtoksikan

Asid glukuronik dalam kombucha merupakan agen penyahtoksikan yang berkesan. Ia berupaya mengikat toksin seperti logam berat, bilirubin dan hormon steroid berlebihan, seterusnya membantu penyingkirannya melalui buah pinggang dan usus. Kajian menggunakan model haiwan menunjukkan bahawa kombucha dapat melindungi hati daripada kerosakan yang disebabkan oleh karbon tetraklorida, aflatoksin B1 dan asetaminofen.

5. Sifat Antikanser

Polifenol teh dalam kombucha telah menunjukkan keupayaan untuk merencat percambahan sel kanser, merangsang apoptosis dan mengurangkan metastasis tumor. Sebatian seperti asid laktik, asid glukuronik, asid glukonik dan vitamin C dikaitkan dengan pengurangan risiko kanser. Walau bagaimanapun, kombucha bukanlah penawar kanser, tetapi sebatian bioaktifnya mungkin menyumbang kepada pencegahan kanser.

6. Kesan Antidiabetik

Dengan kandungan gula yang rendah, iaitu kira-kira 4 hingga 5% kerana kebanyakan gula dimetabolismekan semasa penapaian, kombucha sesuai sebagai minuman pilihan bagi individu mengurangkan risiko diabetes. Kajian menunjukkan bahawa kombucha dapat merencat aktiviti alfa-amilase dan menurunkan paras glukosa darah yang tinggi, menjadikannya sebagai tambahan diet yang berpotensi bermanfaat untuk pesakit diabetes jenis 2.

7. Kesihatan Pencernaan

Kombucha membantu menyokong sistem pencernaan dan kesihatan gastrousus. Asid butirik yang dihasilkan oleh yis membantu melindungi membran sel usus, manakala asid laktik membantu meningkatkan peredaran darah dan mencegah sembelit. Pengambilan secara berkala, iaitu kira-kira 250 ml sehari selama dua bulan, telah dilaporkan dapat meningkatkan fungsi pencernaan dengan ketara.

8. Kesihatan Kulit

Proses penapaian kombucha menghasilkan agen aktif antipenuaan seperti asid laktik, vitamin B3 dan vitamin C, yang merangsang penghasilan kolagen dan asid hialuronik. Kombucha tertapai juga didapati dapat merencat kolagenase dan elastase, iaitu enzim yang terlibat dalam proses penuaan kulit. Hal ini menyokong potensi penggunaan kombucha dalam penjagaan kulit secara oral dan topikal.

Kesimpulan

Kombucha bukan sekadar minuman kesihatan yang popular mengikut trend semasa. Kombucha ialah minuman berfungsi yang disokong oleh bukti saintifik, dengan profil sebatian bioaktif dan sifat terapeutik yang menarik. Sebagai alternatif semula jadi yang rendah gula dan kaya dengan probiotik berbanding minuman bergula konvensional, pengambilan kombucha selari dengan saranan pemakanan semasa yang menggalakkan pengurangan gula serta peningkatan pengambilan makanan tertapai. Kombucha mencerminkan gabungan antara amalan tradisional dan sains makanan moden sama ada diambil untuk menyokong kesihatan usus, perlindungan antioksidan, penyahtoksikan atau sebagai minuman harian yang menyegarkan.

Rujukan

Massoud, R., Jafari, R., & Khosravi-Darani, K. (2024). Kombucha as a health-beneficial drink for human health. Plant Foods for Human Nutrition, 79(2), 251–259.

 

 

 

 

Tarikh Input: 21/05/2026 | Kemaskini: 21/05/2026 | nurulizzah